نظریه های مشاوره و رواندرمانی

به نام خداوندبخشنده ی بخشایشگر

نظریه درمان چند وجهی

آرنولد لازاروس

شرح زندگی

زمینه خانوادگی و اوایل زندگی آرنولد لازاروس:

رنولد لازاروس در ژوهانسبورگ آفریقای جنوبی در سال 1932دیده به جهان گشود.ودر آنجا بزرگ شد و تحصیل کرد .لازاروس درخانواده بسیار گسترده که اقوام را شامل می شد بزگ شد . وی چهارمین و خردسال ترین فرزند بنیامین و راکل ماسلسون بود.او احساسش را از کودکیش چنین بیان می کند ((توسط اعضای خانواده ام مورد غفلت قرار می گرفتم و عقایدم برای آنها مهم نبود.))

اندام وی بسیار لاغر و کوچک بود به نحوی که ازاین حالت احساس شرمندگی می کرد  او به کمک آموزش خواهرش در هفت سالگی در حد یک سرآمد پیانو می نواخت امادر سن 12 سالگی آنرا کنار گذاشت که نشان دهنده ی دیدگاه برنامه ریزی شده وی به زندگی بود که بعدها در نظریه اش انعکاس یافت.

از علایق وی می توان به ورزشهایی چون بدنسازی وزنه برداری مشت زنی و کشتی اشاره کرد که می توان آنرا حاصل وضعیت بدنی و غفلت  اطرافیان دانست که موفقیت هایی نیز دراین زمینه ها کسب نمود.

از دیگر علایق وی می توان به نویسندگی و ویرایشگری اشاره کرد که پس از ترک تحصیل او در سن 17سالگی بروز، و با بازگشت او به تحصیل در سن 19 سالگی ادامه یافت.

وی در1956با خانم داف آن کسل ازدواج کرد و حاصل این ازدواج یک دختر به نام لیندا و یک پسر به نام کلیفورد  که هم اکنون یک روانشناس است، بود. 

لازاروس درجه کارشناسی را درسال1956 از دانشگاه ویت واترزراند و کارشناسی ارشد رادررشته روانشناسی آزمایشی در 1957ازهمان دانشگاه اخذ کرد.

زندگی دانشگاهی لازاروس:

لازاروس در سال 1958در حالی که دانشجوی دکترا بودمقاله ای رادر مجله پزشکی آفریقای جنوبی به چاپ رساند.اودراین مقاله به تشریح شکل جدیدی ازروان درمانی که رفتاردرمانی نامیده بود پرداخت .درواقع این لازاروس بود که برای اولین بار اصطلاح رفتار درمانی را ابداع کرد. او درنهایت در سال 1960تحت سرپرستی ژوزف ولپی ،پیشگام رفتار درمانی  ازدانشگاه ژوهانسبرگ موفق به دریافت درجه دکتری در رشته روانشناسی بالینی شد.

فعالیت ها و زندگی کاری لازاروس:

0معاون ریاست انجمن آموزشی مددکاران ترنزوال  آفریقای جنوبی درهمان سالهای اوّل   وی اولین درمانگری بود که فنون حساسیت زدایی منظم را برای درمان هراسها درجلسات گروهی به کار برد

0مدیر موسسه رفتار درمانی در سوسالیتوی کالیفرنیا

0 تالیف کتاب «فنون رفتاردرمانی» به همراه ژزف ولپی ،رفتاردرمانی و فراسوی آن وچهل فکرسمی و...درنهایت 17کتاب و بیش از 300مقاله و فصل از وی به یادگار مانده است

0استاد  و مدرس در دانشگاه های استنفورد،تمپل، راتجرزو...

0سال 1974در زندگی لازاروس انقلابی بزرگ بود زیرا درمان چند وجهی را جایگزین رفتار درمانی کرد

0تاسیس  موسسه درمان چند وجهی کینگستون در نیوجرسی که هم اکنون مدیریت آن رابرعهده دارد.

0دریافت تقدیرهای متعدد از موسسات ودانشگاههای معتبری چون انجمن روانشناسان آمریکا،جایزه روانشناس برجسته ،جایزه خدمات برجسته بورد روانشناسیو... .

مقدمه و تاریخچه درمان چند وجهی:

بقراط (377-460قبل از میلاد مسیح )،که پدر طب نوین شناخته  می شود به چند وجهی بودن شخصیت واقف بود.و به اهمیت رابطه درمانی و گرفتن تاریخچه زندگی کامل بیمار نیز پی برده بود.گالن در قرن دوم وروان پزشک سوئیسی دوبویس در قرن19به بسیاری از فنون مورد حمایت درمان چند وجهی اشاره کردند.

در نهایت می توان گفت رقابت بین نظریه ها از ابتدا و جود داشته اما به گفته پروچاسکا ونورکراس((وقتی رواندرمانی جاافتاده شد ، جنگ سرد ایدئولوژیکی فروکش کرد و یکپارچه نگری ظاهر شد.

قبل از دهه 1970تلاشهای محدودی جهت التقاط رواندرمانی صورت گرفته بود. که می توان به کارهای سالتر و الیس در جهت تاکید بر اهمیت آزادی هیجانی و تفکر منطقی به عنوان اجزای  جدایی ناپذیر رفتار درمانی طیف گسترده ای داشت و فعالیت های دلارد و میلر در راستای تلفیق نظریات فروید با مفاهیم رفتار گرایی اشاره کرد

شایان ذکر است که گفته شود لاازاروس ،از پیشگامان نوع خاصی از التقاط گرایی به نام التقاط گرایی فنی است.

کارهای آغازین و وضعیت فعلی درمان چند وجهی:

ایده اولیه ی نظریه ی درمان چند وجهی با یک مقاله توسط لازاروس درمورد نیاز به درمان الکلیسم بایک دید چند وجهی  آغاز شد.

سپس در مقاله ای دیگر لازاروس با عنوان رفتار درمانی طیف گسترده و درمان گذر هراسی نه تنها صورتبندی محدود محرک – پاسخ را به چالش کشید بلکه پیشنهاد کرد که نظام های بین فردی جدایی ناپذیر در پدید آیی و حفظ هراس است .

هم اکنون نیز آموزش روش درمان چند وجهی از سال1972جزو برنامه دکترای دانشگاه راتجرز است.جامعه بررسی یکپارچگی روان درمانی در 1984تاسیس شد و شروع به برگزاری کنفرانس ها و گرد همایی های سالانه و بین المللی کرده است.شایان ذکر است که در حال حاضر جامعه یکپارچه سازی رواندرمانی بیش از 1000عضو دارد و در 20سال گذشته بیش از 50کتاب از این نقطه نظر تالیف شده است.

و در نهایت می توان گفت که اگرچه درمان چند وجهی لازاروس اساسا رفتاری است ، اما این رویکرد از روشها وراهبرد های ارزیابی و درمان فراگیر تری خارج از حوزه رفتاری استفاده می کند.

ویژگیهای التقاط گرایی فنی:

- اصطلاح التقاط گرایی فنی به معنی آن است که درمانگر باید التقاطی

باشد یعنی از فنون و روشهای مختلف استفاده نماید.

- دراین شیوه درمانی درمانگر بیشتر باید تحت نفوذ کار رواندرمانی باشد به جای آنکه تحت نفوذ دیدگاه نظری خود قرار گیرد.

- اغلب پیروان این رویکرد ،بر انجام پژوهش جهت مشخص کردن اینکه چه رویکردی برای چه کسی بهتر است پافشاری می ورزند.

- دراین شیوه درمانی بابرخی درمانجویان باید فعالانه و رهنمودی تر برخورد کرد و بابرخی دیگر منفعلانه وبی رهنمود.

- دراین نوع درمان فنون درمانی برحسب موقعیت و شرایطی که درمانجو در آن قرار دارد انتخاب می گردد.

ظریه شخصیت و آسیب شناسی روانی نظریه چند وجهی:

- طبق رویکرد چند وجهی ما محصول تاثیر متقابل سپرده ی ژنتیکی ،تاریخچه یادگیری اجتماعی ،ومحیط فیزیکی خود هستیم.

- در رویکرد چند وجهی اختلال های بالینی ناشی از تداعی های ادراک شده است نه شرطی سازی واقعیت.

- در رویکرد چندوجهی ، وجه زیست شناختی پایه سلامتی وآسیب وجوه دیگر است.

لازاروس بااصل امساک بسیار موافق بوده وهفت عامل را شکل دهنده شخصیت انسان می داندکه عبارتند از:1- تداعی ها و روابط بین رویداد های دفاعی2-سرمشق گیری و تقلید3-فرایندهای ناهشیار4-واکنش های دفاعی5-رویدادهای شخصی6-فرا ارتباط ها

7-آستانه های جسمانی

(BASIC.I.D.).که علائم اختصاری این هفت اصل اینها هستند

*درمان چندوجهی به مداوای آسیب روانی می پردازد نه به توجیه آن.

مصاحبه وارزیابی چند وجهی

شامل ارزیابی در تمامی وجوه هفتگانه این نوع درمان می باشد:

:B 1- رفتار

رفتار اصطلاحی کلی و عنوانی برای کنش ها،فعالیت ها ، بازتابها، حرکتها، فرایند ها وبه طور خلاصه هر واکنش قابل سنجش ارگانیزم است

- یکی از فرض های بنیادی سنجش رفباری این است که رفتار رامی توان باتوجه به رویداد های پیشین و پیامدهای آنبه گونه موثری شناخت

- از جمله فنون سنجش رفتار دراین نوع درمان عبارتنداز: درگیر سازی شخص در

 یک موقعیت خاص وواداشتن اوبه اندیشیدن با صدای بلند،نمونه گیری ازافکارهنگامی که صدای زنگ خاموش می شود،و انواع گسترده ای از پرسشنامه های خودسنجی.

*اهداف سنجش رفتار در این نوع درمان بدین شرح است:1-کمک به شناسایی رفتار های مخرب معیوب و فهم شرایط نگهداری آنها.2-کمک به انتخاب روش مناسب درمان3- کمک به ارزیابی تاثیر روشهای درمان4-کمک به تجدیدنظر در روش سنجش و درمان

A 2- عاطفه

*عاطفه ،واکنش هیجانی قابل دیدن و قابل شنیدن فرد نسبت به وقایع بیرونی و درونی است.

•          عاطفه به صورتهای مختلف مثل واکنشهای خودکار،وضعیت بدنی، حرکات چهره ای ،

حرکات تیماری،آهنگ صدا ،تلفظ کلمات و انتخاب کلمات بروزمی کند.

*همه ی عواطف غریزی مطرح شده توسط ایزارد وهمکارانش که در تمامی فرهنگها مشترک است،دردرمان چند وجهی حائزاهمیتند که عبارتند از: 1-تنفر2-تعجب3-شادی، 4- خشم، 5- ترس، 6-غمگینی ،7-علاقه، 8- شرم، 9- رضایت یا خوشنودی است.

درواقع ارزیابی وجه عاطفه بررسی این 9عاطفه است که یک یاچند موردآن بارزهستند.

*لازم به ذکر است گذرا یا پایدار بودن عواطف در درمان چند وجهی حائز اهمیت است

- در درمان چند وجهی ،عاطفه را چگونه ارزیابی کنیم؟

*در این نوع درمان هروقت بتوانید بفهمید که بیمارتان چه احساسی دارد ، یادگرفته اید که عاطفه ها را بخوانید

•          *ابعاد اولیه  عاطفه که در سنجش چندوجهی باید موردتوجه قرار گیرند،عبارتنداز:

شدت ، مدت ، ومتناسب بودن بامحرک

*ابعاد ثانویه سنجش عاطفه عبارتنداز :                                                      دامنه و کنترل عاطفه که اهمیت بالینی دارند.

S 3- احساس

- احساس دریافت محرک های بیرونی و درونی توسط درمانجو است. برای فهم احساسات درمانجو طرح سولاتی به منظور کشف نحوه احساس

درمانجو و کیفیت احساسی وی کمک کننده است.

- وقتی در این زمینه احساسی ، مشکلاتی موجود باشد ، ارتقا و ایجاد لذات حسی و شهوانی که مطلوب و همسو با زمینه های فرهنگی باشد ، یک هدف مناسب درمانی است.

4- تصورذهنی

* تصور ذهنی به طورکلی به عقاید ، ایده ها و آرزوهای درمانجو درمورد خود و روابطش بادیگران اشاره دارد.

*در این حیطه سوالهایی از این قبیل طرح می شود:

- چه تخیلات و تصوراتی در ذهن درمانجونافذ هستند؟

- خود انگاره ی درمانجو چگونه است؟

- عزت نفس درمانجو چگونه است؟

C  5- ش- شناخت به فرایند کسب ، سازماندهی و استفاده ازمعلومات ذهنی اطلاق می شود

ناخت

- شناخت در بردارنده ی درک روابط علی – معلولی ،و عمل و نتایج عمل است.

- در این رویکرد ،شناخت،به فراخوانی و پردازش اطلاعات از مخزن حافظه مربوط می گردد

- در مصاحبه و روان درمانی چند وجهی ،شناخت درمانجویان از طریق بررسی راهبردهای شناختی ونحوه تفکـــــــر و تکلـــــــم آنها ، توصیف و بررسی می شوند.

I 6-بین فردی.

وجه بین فردی  به ارتباط درمانجو با مظاهر مهم قدرت در زندگی فردی و اجتماعی  وی اشاره دارد .

و با سوالاتی مانند: افراد مهم زندگی درمانجو چه کسانی هستند؟ ارزیابی می شود

D 7- داروها .

- در وجه دارو ها و زیست شناسی ، سلامت عمومی درمانجو مورد سنجش قرار می گیرد.

سوالاتی که برای ارزیابی این وجه مطرح می گردد عبارتنداز:

* آیا درمانجو از لحاظ زیست شناسی در سلامت کامل است و نسبت به سلامت خود هشیاری دارد؟

* آیا درمانجو هرگونه شکایت یا نگرانی پزشکی دارد؟

* آیا جزئیات مرتبطی مربوط به رژیم غذایی ، وزن ، خواب ، ورزش ، مصرف دارو و الکل وجود دارد؟

نظریه روان درمانی

مفاهیم پایه

*مهم ترین اصول اساسی درمان چند وجهی شامل هفت اصل می باشد:

1- روان درمانی نوعی یادگیری است و نقش درمانگر این است که به بیمار کمک کند در

رفتار مشهود وشیوه ی تفکرش تغییرات یا اصلاحات برنامه ریزی شده ای ایجاد کند.

2-اکثر مشکلات بیماران را می توان بر اساس الگوی حل مسئله مورد توجه قرار داد.

3- نقش روان درمانگر بیشتر هدایت درمان است ، تا علاوه بر تضعیف رفتارها و نگرش های نامناسب ، رفتارهای رضایت بخش تر و سازنده تری را آموزش می دهد

4-انتظارات غیر واقع بینانه در اکثر موارد باید تغییر داده بشوند.

5- بیماران در حین درمان باید یاد بگیرند مراقب احساسات ، انتظارات ، انگیزه ها، و نیاز های دیگران باشند.

6- تجربه های جدید یا متفاوت در زندگی واقعی در اغلب موارد ، اثر بخش تر از تجربه هایی هستند که در هنگام درمان کسب می شوند.

7 - روان درمانی به طور کلی نوعی تعامل اجتماعی است.

*دید گاه درمان چند وجهی نسبت به نیروهای ناهشیار: درمان چند وجهی به جای مطرح کردن نیروهای ناهشیار مفروض ، بر عوامل رشدی آزمون پذیر مانند، الگو سازی ، یادگیری مشاهده ای ، اکتساب تجارب ، شرطی سازی کنشگر ، شرطی سازی پاسخگر و سازکار های خود تنظیمی متعدد استوار است.

•          * نظر درمان چند وجهی در مورد با اثر بخشی رابطه درمانی ، در درمان:

•          در درمان چند وجهی رابطه درمانی خاکی است که به ریشه دوانی فنون درمانی     کمک می کند

•          *اصطلاح <<درمان سفارشی>> که برای توصیف رویکرد روان درمانی چند وجهی بکار رفته است بخوبی بیانگر تاکید این رویکرد به شخص نگری و ساخته شده برای مشتری می باشد  به نحوی که شکل ، سبک و ریتم درمان، هر زمان ممکن باشد ، با نیازهای ادراک شده هر درمانجو تطابق می یابد.

•          * هدف درمــان چـنـد وجــهـی بکارگیری بهترین شیوه برای هر درمانجوبه جای مجبور کردن درمانجو به انطباق بایک درمان یکسان است .

•          شباهتها و تفاوتها با سایر درمانها

•          شباهتها

•          1- اکثر مشکلات ناشی از کمبود فرایندهای یادگیری اجتماعی یا اشکال در آنهاست

•          2- رابطه درمانی چند وجهی بیشتر یک رابطه مربی – شاگرد است تا رابطه پزشک –بیمار

•          3-انتقال یادگیری (تعمیم) از درمان به محیط روزمره به طور خودکار انجام نمی شود بلکه از طریق تکالیف خانگی امکان پذیر است

•          4- بر چسب هایی مثل مقوله های تشخیصی ، تعاریف عملیاتی بر مبنای رفتارهای آشکار هستند

•          تفاوتها

•            صورت می گیردBASIC I.D 1 - توجه جمع و اختصاصی که به کل

•           سطح دومBASIC I.D 2- استفاده از ارزیابی   

•          3- استفاده از نیمرخ وجه

•          4- استفاده از نیمرخ ساختاری

•          5- بحث درمورد شیوه های پل زدن

•          6- ردیابی ترتیب استقرار وجوه

التقاط فنی: مشاوره التقاطی عبارت است از فرایند انتخاب مفاهیم و روشها از نظامهای گوناگون یعنی ترکیبی خلاق از بخشهای منحصر به فرد جهت گیریهای گوناگون، تلفیق پویای مفاهیم و فنونی که با شخصیت و سبک منحصر بفرد درمانگر متناسب است. ( کوری، ترجمه اعتمادی، 1385).

-        آستانه های حسی: لازاروس از این عبارت برای توضیح اختلالات ظرفیت افراد برای تحمل محرک هایی مثل درد، ناامیدی، استرس، سرما، گرما، صدا و آلودگی استفاده کرده است. یعنی الگوهای شخصیتی افراد به سیستم عصبی آنها بستگی دارد( پالمر، 1997).

•          محتوای درمان

•          - سازکار های مورد نظر درمحتوای درمانی مطابق با سازکار های الگوی ارزیابی چند وجهی هستند که به قرار زیر می باشد :

•       (a    رفتـــار: تقویت مثبت،تقویت منفی،تنبیه، شرطی سازی تقابلی ، خاموشی

•         (b  عاطفه :شناختن ، روشن کردن ، و تشخیص دادن احساسات ، تخلیه هیجانی

•            (C احساس : تنش زدایی ، لذت حسی

•        (d   تصویر سازی ذهنی: مقابله با تصویر ذهنی، تغییر در خود انگاره

•         (e شناخت: باز سازی شناختی ، بالا بردن آگاهی ، آموزش 

•          روابط میان فردی: سر مشق گیری ، جرات ورزی ، و سایر مهارت های اجتماعی ، اصلاح روابط بین فردی ناسالم ، پذیرش غیر نقادانه

•          دارو/زیست شناسی: شناسایی بیماری جسمانی ، توقف سو مصرف مواد ، ورزش و تغذیه ی مناسب ، استفاده از داروهای روان گردان در صورت لزوم

•          فرایند درمان

•          در درمان چند وجهی برخلاف سایر روشها ابتدا به محتوای درمان و بعد بر فرایندهای درمانی تمرکز می کند

•          *با اینکه دراین نوع درمان درمانگر با انبوهی از فنون سرو کار دارد اما دوفن   خاص این روش درمانی که عبارتند از:

•          1- پل زدن: دراین فن درمانگر قبل ازاینکه به سراغ وجوه دیگری که ممکن است مهم و موثر باشند برود، عمدتاخود را با درمانجو بر سر وجهی

•          که او ترجیح می دهد تطبق می دهد.

•          2- ردیابی : بعداز اتمام فرایند پل زدن، درمانگر جند وجهی به ردیابی محتوا های مهم درمانی یا به عبارتی به ترتیب فعال شدن وجوه مختلف درمانجو در پدیدآیی علایم وی می پردازد.

•          رابطه درمانی

•          *روان درمانی چند وجهی ، رابطه بیمار- درمانگر را مثل خاکی می داند که فنون درمانی می توانند در آن ریشه بدوانند، نه به عنوان وسیله ای برای هدف.

•          * رابطه درمانی صمیمی و همدلانه ، زمینه ای برای تغییر محسوب می شود اما به ندرت فرایند اصلی تغییر است. مانند رفتار درمانگران

اهداف کلی درمان:

لازاروس اهداف کلی روش درمانگری چند بعدی را کاهش مشکلات روان شناختی و بهبود پیشرفت رشد شخصی می داند. مشکلاتی که در هر بعد برجسته می گردد می تواند بعنوان هدف درمانگری مطرح گردد و باید در هر بعد بین درمانگر و مراجع توافق وجود داشته باشد. درمانگر با مراجع شخصی می کنند کدام بعد برجسته تر است. درمانگران چند وجهی به لحاظ فنی بهترین گزینه را انتخاب می کنند اما از نظر تئوری محکم و ثابت قدم هستند. لازاروس معتقد است هفت سازه کلیدی وجود دارد که شخصیت انسان را تشکیل می دهند و آن را حفظ می کنند:1) وابستگی و ارتباط بین وقایع2) مدل سازی و تقلید3) فرایندهای ناآگاهانه4) واکنش های دفاعی5) وقایع شخصی6) فوق ارتباطی، تعاملی7) آستانه های حسی( نلسون، 2001).

1-   یعنی اینکه وقایع در توالی نزدیک در همه فرایند های یادگیری مهم است مثلا شخص افسرده ای که با زندانی کردن خود افسردگی را افزایش افزایش می دهد.

2-   یعنی فرایندهای جانشینی در یادگیری و مشاهده و تقلید و درک پیامدهای مثبت و منفی کارهای دیگران و یادگیری آنها.

3-   یعنی یادگیری غیر عمدی، یعنی عوامل ناشناس و نیمه آگاه افکار و احساسات را تحت تاثیر قرار می دهند.

4-   این واکنش ها پاسخ های اجتنابی اند که درد، افسردگی، نگرانی و احساس گناه را کاهش می دهند.

5-   یعنی عکس العمل به محیطی که خود افراد درک کرده اند نه محیط واقعی و اینکه چه محرکی در نظر بوده است.

6-    یعنی گفتگو در مورد گفتگوهایشان یعنی برگشتن به عقب و گنجایش و رابطه و الگوهایشان را در گفتگو موردبررسی قرار دهند.

7-   برای توضیح اختلالات ظرفیت افراد برای تحمل محرکهای منفی مثل درد، ناامیدی، استرس، سرما، صدا و آلودگی.

-        چرا مشکل دوام می یابد: زیر بنای این بعد زیست شناختی بر می گردد اما همه درگیر هستند.

از جمله این عوامل عبارتند از: 1) اطلاعات غلط2) فقدان یا از دست دادن اطلاعات 3) عادتهای مضر.

-        مراحل درمان چند وجهی:1) توجه خاص و کامل به ابعاد هفت گانه 2) استفاده از دستور دوم ارزیابی ابعاد 3) استفاده از نیمرخ ابعادی 4) استفاده از نیمرخ ساختاری 5) پیگیری ترتیب ابعاد 6) روش های عمدی پیوند یا ایجاد پل بین ابعاد مختلف برای پیشبرد درمان.

-        ارزیابی ابعاد در مرحله دوم یعنی مرور جزیی تری از رفتارها، پاسخ های موثر، واکنش ها، تصورات و ادراکات.

-        استفاده از نیمرخ ابعادی یعنی استفاده از مصاحبه های مقدماتی و پرسشنامه، تاریخچه زندگی و ... .

-        استفاده از نیمرخ ساختاری یعنی برخی افراد در یک یا چند بعد برجستگی دارند، برخی در اجتماعی، اهل تفکر و ... هستند.

-        پیگیری ترتیب ابعاد یعنی تعامل بین ابعاد و هر نوع پیامد ترتیب که مراجع در موقعیت مشکل خاصی تجربه می کنند.

-        مرحله ی ششم یعنی اتصال یا ایجاد پل انعطاف پذیری درمان چند وجهی را نشان می دهد.

و در نهایت برای رسیدن به در مان کامل استفاده از یک متد بدون در نظر گرفتن سایر شیوه ها ناقص است

منابع:

کتاب چهل باور سمی را از خود دو رکنیم تالیف لازاروس

نظریه چند وجهی لازاروس تالیف دکتر اسحاق رحیمیان و دکتر حسین شاره

نظریه های مشاوره و روان درمانی ( کری، ترجمه یحیی سید محمدی).

نظریه های مشاوره و رواندرمانی شارف

نظریه های مشاوره و رواندرمانی پروچاسکا

  مریم، حسینی( پایان نامه کارشناسی ارشد، دانشکده روان شناسی و علوم تربیتی دانشگاه علامه طباطبایی، 1385، با عنوان تاثیر آموزش خود آگاهی هیجانی بر افزایش هوش هیجانی و بررسی تداوم اثر آن در آینده).

   کداییدر یافته هایش تاثیر درمان چند وجهی بر کاهش اضطراب امتحان را به اثبات رسانده است( 1384).

-        دادستان و دباغی در یافته هایشان نشان دادند که روش درمان چند وجهی در کاهش عوامل زیر بنایی و عمیق اضطراب مانند صفت اضطرابی پنهان و مولفه های اضطرابی مانند گرایش به گناهکاری موثرند( 1380).

-        بیابانگرددر یافته هایش نشان داد که درمان چند وجهی لازاروس در درمان اضطراب امتحان موثر است( 1380)